Przejdź do treści

Światłocień: dlaczego płaski rysunek może wyglądać przestrzennie?

Autor:
Dziecko rysujące kredkami i farbami na kartkach, obok paleta z kolorowymi farbami w kostkach
Ketut Subiyanto/Pexels

Na jednej kartce piłka jest zwykłym kolorowym kółkiem, na drugiej niemal wyskakuje z papieru. Kształt obrysu wcale nie musiał się zmienić. Różnicę zrobiły jasne i ciemne miejsca. Światłocień pozwala pokazać na płaskiej powierzchni wrażenie bryły, oświetlenia i głębi. Dziecko nie musi od razu rysować realistycznych przedmiotów, żeby zacząć dostrzegać ten efekt. Możemy najpierw poszukać go na zwykłym kubku, zabawce i własnych rysunkach, bez zamieniania plastycznej zabawy w sprawdzian.

Dopasowane do tematu

Podsumowanie:

  • Światłocień wykorzystuje różnice jasności do pokazywania formy i wrażenia przestrzeni.
  • Cień na powierzchni przedmiotu i cień rzucany na stół lub ścianę to różne rzeczy.
  • Cieniowanie nie wymaga używania wyłącznie czerni ani zmieniania każdego dziecięcego rysunku w realistyczny obraz.

Co to jest światłocień?

To sposób wykorzystania świateł i cieni, czyli różnic jasności, w rysunku, malarstwie lub grafice. Oko odczytuje je jako wskazówki dotyczące kształtu przedmiotu. Jaśniejszy fragment może wyglądać na zwrócony w stronę światła, a ciemniejszy na odwracający się od niego. Dzięki temu płaski znak zaczyna przypominać coś, co ma wypukłość, wgłębienie albo zaokrąglony bok.

Nie każda ciemna plama jest cieniem. Czerwony klocek może być z jednej strony czerwony ciemniej, ponieważ dociera tam mniej światła, ale może też mieć po prostu namalowany ciemny pasek. Podczas oglądania przedmiotu rozdzielajmy więc kolor powierzchni od sposobu jej oświetlenia. Dziecku łatwiej zauważyć tę różnicę na jednolitej zabawce niż na bardzo wzorzystym przedmiocie.

Przyjrzyjcie się białemu kubkowi w dziennym świetle. Mimo jednolitej barwy nie wszystkie jego fragmenty wyglądają równie jasno. Nie trzeba na tej podstawie od razu tworzyć obrazka. Samo zauważenie zmiany i sprawdzenie jej po obróceniu przedmiotu jest dobrym początkiem rozmowy o tym, dlaczego ilustracja bywa czymś więcej niż konturem wypełnionym kolorem.

Oszczędzaj w klubie 😎

🔥 -5% na pierwsze zamówienie
🔥 Każda złotówka to 1 punkt
🔥 30-dniowe prawo zwrotu
🔥 Tania dostawa

Odbierz swoje 10 punktów
Dziecko w aucie bawi się swoją zabawką

Co zmienia nacisk i nakładanie warstw kredki?

Ta sama kredka może zostawić delikatny ślad lub mocniejszą plamę. Efekt zależy m.in. od nacisku, właściwości wkładu, papieru i liczby warstw. Nie należy zakładać, że maksymalne dociskanie zawsze da najlepszy rezultat. Na delikatnym papierze może uszkodzić powierzchnię, a przy niektórych kredkach utrudnić dalsze dokładanie koloru.

Przy kredkach ołówkowych można porównać dwa ślady wykonane tym samym kolorem: lekki i wyraźniejszy. Dziecko widzi wtedy zmianę tonu bez poszukiwania osobnej jasnej oraz ciemnej kredki. Poszczególne zestawy zachowują się jednak inaczej, więc traktujcie to jako obserwację danego materiału, a nie obietnicę identycznego efektu przy każdym wkładzie.

Nie poprawiaj całej pracy tylko dlatego, że światło w niej nie jest konsekwentne. Na etapie odkrywania dziecko może zaznaczyć jasną stronę na jednej piłce, a kolejną pokolorować zupełnie inaczej. Pytanie o to, skąd pada światło, otwiera rozmowę. Nakaz zacieniowania każdej rzeczy dokładnie według wzoru łatwo zamienia ją w ćwiczenie techniczne, na które dziecko mogło nie mieć ochoty.

Dlaczego jeden kolor może mieć wiele tonów?

Jasność i nazwa koloru to dwie różne informacje. Niebieski może być jasny albo ciemny, podobnie jak zielony czy czerwony. Wrażenie cienia nie musi więc wynikać z dodania czarnej plamy. Można wykorzystać zmianę jasności w obrębie podobnej barwy, pamiętając, że rzeczywiste oświetlenie wpływa również na postrzeganie koloru.

W farbach akwarelowych znaczenie ma także prześwitywanie podłoża. W typowej pracy na białym papierze jaśniejszy fragment może korzystać z jasności kartki, a nie z grubej warstwy białej farby. Ilość wody i sposób nakładania zmieniają rezultat, lecz nie każdy zestaw ma identyczny stopień przejrzystości.

Nie ma potrzeby zapamiętywania całej terminologii przed pierwszą próbą. Można zacząć od wskazania najjaśniejszego i najciemniejszego miejsca na przedmiocie. Później porównać z nimi stopnie pośrednie. Gdy dziecko zauważy, że między bardzo jasnym a bardzo ciemnym mieści się wiele możliwości, łatwiej zrozumie, dlaczego zaokrąglony bok nie musi mieć ostrej granicy dwóch plam.

Cień własny a cień rzucony: gdzie szukać różnicy?

Cień własny wiąże się ze słabiej oświetloną częścią samego przedmiotu. Cień rzucony pojawia się na innej powierzchni, gdy przedmiot zasłania drogę światła. Przy kubku będzie to różnica pomiędzy ciemniejszym bokiem naczynia a cieniem widocznym na stole. Dwa zjawiska mogą wystąpić równocześnie, ale nie leżą w tym samym miejscu.

Światłocień w malarstwie może pokazywać oba te efekty. Przy farbach plakatowych i temperach dobór odcieni oraz krycie pozwalają inaczej budować plamę niż przy przejrzystej warstwie akwareli. Nie czyni to jednego rodzaju farb automatycznie lepszym. Daje po prostu inne możliwości, które można obejrzeć na kawałku papieru przed rozpoczęciem większej pracy.

Sprawdźcie, czy cień przesuwa się po zmianie ustawienia przedmiotu względem światła. Wystarczy zwykłe oświetlenie, bez kierowania mocnej lampy w oczy i bez niebezpiecznych źródeł ciepła. Nie oczekuj ostrej, czarnej sylwetki w każdych warunkach: rozproszone światło może dawać delikatniejsze granice. To cenna obserwacja, nie nieudany pokaz.

Czym światłocień różni się od perspektywy?

Oba środki mogą pomagać tworzyć wrażenie przestrzeni, ale korzystają z innych wskazówek. Światłocień operuje relacjami jasności wynikającymi z oświetlenia i formy. Perspektywa zbieżna dotyczy m.in. sposobu przedstawienia kierunków i pozornego zmniejszania się elementów oddalających od obserwatora. Droga może wyglądać na prowadzącą w głąb nawet bez rozbudowanego cieniowania.

Na rysunku można połączyć oba sposoby, ale nie trzeba używać ich za każdym razem. Dziecięcy dom z płaskim kolorowym dachem nie jest pracą do obowiązkowego naprawienia. Własne uproszczenia i wyobraźnia też mają miejsce w tworzeniu. Pokażmy światłocień jako jeszcze jedną możliwość zauważania i przedstawiania świata, a nie regułę, która odbiera radość każdemu nierealistycznemu obrazkowi.

Pytania i odpowiedzi

Czy światłocień to rysowanie czarną kredką?

Nie. Chodzi o relacje jaśniejszych i ciemniejszych miejsc. Można je pokazywać jednym kolorem, różnym naciskiem, warstwami albo odpowiednio dobranymi odcieniami.

Czym cień własny różni się od rzuconego?

Cień własny znajduje się na słabiej oświetlonej części przedmiotu. Cień rzucony pojawia się na innej powierzchni, do której przedmiot zasłonił drogę światła.

Czy dziecko musi poprawnie cieniować każdy rysunek?

Nie. Realistyczne oddawanie oświetlenia jest jedną z możliwości. Płaskie plamy, fantastyczne barwy i uproszczenia również mogą być świadomym sposobem tworzenia.

Źródła

Najlepsze artykuły plastyczne dla dzieci

Do góry