Koło emocji Plutchika: nazwy uczuć i rozmowa z dzieckiem o ich natężeniu

Koło emocji Plutchika przedstawia osiem emocji podstawowych, różnice w ich natężeniu i powiązania między nimi. Podczas rozmowy z dzieckiem może posłużyć do szukania trafniejszych słów niż samo „dobrze”, „źle” albo „jestem zły”.
To model pomagający opisywać przeżycia, a nie test ani sposób odczytywania emocji z miny czy rysunku. Nazwa wskazana na kole ma być propozycją do rozmowy. Dziecko może ją zmienić, wybrać własne określenie albo powiedzieć, że jeszcze nie wie, co czuje.
Spis treści
Podsumowanie:
- Koło Plutchika porządkuje osiem emocji podstawowych i różne poziomy ich natężenia.
- Kolory na schemacie nie służą do interpretowania rysunku ani diagnozowania dziecka.
- W rozmowie można korzystać z historii bohaterów, pacynek i figurek.
- Dziecko może odczuwać kilka uczuć naraz i używać własnych określeń.
Czym jest koło emocji i co pokazują jego kolory?
Koło emocji Plutchika to graficzny model opracowany przez psychologa Roberta Plutchika. Przedstawia osiem głównych kategorii emocjonalnych oraz pokazuje, że uczucia mogą być słabsze lub silniejsze. Na schemacie emocje są zwykle ułożone w kolorowych polach, jednak kolory pełnią funkcję porządkującą. Nie oznaczają, że konkretny kolor na rysunku dziecka automatycznie zdradza jego stan emocjonalny.
W centrum koła znajdują się uczucia o większym natężeniu, a dalej od środka – ich łagodniejsze odmiany. Przykładowo irytacja może narastać do złości, a złość do wściekłości. Niepokój bywa początkiem strachu, który w silniejszej formie staje się przerażeniem. Poziomy na kole opisują różnice w sile przeżycia. Nie oznaczają, że każda emocja musi narastać po kolei przez wszystkie stopnie; silny strach może pojawić się od razu.
Oszczędzaj w klubie 😎
🔥 -5% na pierwsze zamówienie
🔥 Każda złotówka to 1 punkt
🔥 30-dniowe prawo zwrotu
🔥 Tania dostawa

Jakie emocje podstawowe opisuje model Plutchika?
W modelu Plutchika pojawia się osiem emocji podstawowych: radość, zaufanie, strach, zaskoczenie, smutek, wstręt, złość i oczekiwanie. Nie oznacza to, że człowiek doświadcza wyłącznie tych ośmiu stanów. To kategorie, które pomagają uporządkować bogatsze doświadczenia: ulgę, rozbawienie, samotność, zakłopotanie, zazdrość, dumę czy tęsknotę.
Dziecko nie musi umieć wymienić wszystkich emocji podstawowych. Zacznij od słów, których już używa, i stopniowo poszerzaj jego język. Gdy po przedszkolu słyszysz „było fajnie”, dopytaj konkretnie: „Co było fajne? Bawiłeś się spokojnie, cieszyłeś się, byłeś zaciekawiony, a może dumny, że udało ci się coś zrobić?”. Nie poprawiaj odpowiedzi na siłę. Pomóż dziecku znaleźć określenie najbliższe temu, co czuje.
Zabawa może ułatwić takie rozmowy. Gra typu memory, na przykład dostępna w sprzedaży gra Petit Collage Emocje, daje pretekst do oglądania ilustracji i tworzenia krótkich historii. Nie pytaj wtedy: „Jaką emocję ma ta postać?”, jak podczas egzaminu. Powiedz raczej: „Ta osoba wygląda na zdenerwowaną. Jak myślisz, co mogło się wydarzyć?”. Dziecko może wymyślić, że bohater zgubił czapkę, pokłócił się z kolegą albo przestraszył się psa. Każda historia otwiera rozmowę o możliwych uczuciach.
Uważaj na zbyt szybkie przypisywanie emocji na podstawie twarzy. Ta sama mina może oznaczać różne rzeczy zależnie od sytuacji. Zmarszczone brwi nie muszą oznaczać złości; dziecko może się skupiać, nie rozumieć polecenia albo źle się czuć. Zamiast stwierdzać „jesteś zły”, spróbuj powiedzieć: „Widzę, że mocno marszczysz brwi. Co się z tobą dzieje?”.
Przeciwległe miejsca na kole zajmują pary: radość i smutek, zaufanie i wstręt, strach i złość oraz zaskoczenie i oczekiwanie. Sąsiedztwo pól pokazuje z kolei możliwe połączenia uczuć. To sposób uporządkowania nazw w tym konkretnym modelu, a nie obowiązek wybierania przez dziecko jednej pasującej etykiety.
Jak odróżnić słabsze i silniejsze natężenie tego samego uczucia?
W krótkiej scenie z zabawy można wykorzystać pacynki. Jedna może mówić cichym głosem: „Jestem trochę zmartwiona, bo nie wiem, co będzie jutro”, a druga może odpowiadać: „Ja też się czasem martwię, ale teraz jestem już bardzo przestraszona”. Dziecko nie musi opowiadać o sobie wprost. Łatwiej mu najpierw zauważyć emocje bohatera, a dopiero później odnieść je do własnej sytuacji.
Jak rozmawiać o dwóch uczuciach naraz na przykładzie bohatera zabawy?
Koło emocji pokazuje również, że uczucia mogą się łączyć. Dziecko może jednocześnie cieszyć się z wyjazdu i obawiać się nocowania poza domem. Może być dumne z młodszego rodzeństwa, a zarazem zazdrosne o uwagę rodziców. Mieszane emocje nie są sprzecznością ani dowodem, że dziecko „nie wie, czego chce”. Są zwykłą częścią relacji i zmian.
Wyobraźcie sobie bohatera z zabawy: mała figurka astronauty dostała zaproszenie na wyprawę na Marsa. Jest podekscytowana, bo marzyła o podróży, ale boi się, że nie poradzi sobie bez swojej załogi. Zapytaj dziecko: „Co astronauta może czuć przed startem?”. Gdy odpowie „radość”, dodaj: „Tak, a czy może też trochę się bać?”. W ten sposób pokazujesz, że dwa uczucia mogą istnieć obok siebie.
Do podobnych scen przydają się figurki, bo można nimi odegrać codzienne sytuacje: pierwszą wizytę u dentysty, konflikt na placu zabaw, przeprowadzkę, urodziny kolegi czy rozstanie w szatni. Nie twórz moralizującego spektaklu z jedynym poprawnym zakończeniem. Pozwól dziecku zdecydować, co zrobi bohater i jakie emocje pojawią się później.
W rozmowie o uczuciach mieszanych unikaj nacisku na szybkie deklaracje. Dziecko może potrzebować czasu, by zrozumieć, co przeżywa. Powiedz: „Nie musisz teraz wiedzieć. Możemy do tego wrócić po kolacji albo jutro”. Taka zgoda na niewiedzę uczy, że emocje można obserwować, a nie tylko natychmiast oceniać lub tłumić.
Jak korzystać z koła bez przepytywania dziecka i oceniania odpowiedzi?
Koło emocji najlepiej działa jako narzędzie do wspólnej rozmowy, a nie jako plansza do odgadywania prawidłowych odpowiedzi. Pytaj o uczucia, gdy dziecko ma przestrzeń na rozmowę, bez obowiązku wskazywania pola na planszy. Wplataj język uczuć w zwykłe sytuacje. Powiedz: „Czekanie na swoją kolej może być męczące”, „Widzę, że jesteś rozczarowany, bo park jest zamknięty”, „Chyba poczułaś ulgę, gdy znalazła się twoja przytulanka”.
Nie zmuszaj dziecka do opowiadania o uczuciach przy innych osobach. Niech samo zdecyduje, czy chce mówić przy rodzeństwie, dziadkach albo kolegach. Dla jednego dziecka najlepsza będzie rozmowa podczas spaceru, dla innego wspólne układanie klocków, a dla kolejnego krótkie pytanie zadane przed snem. Liczy się poczucie bezpieczeństwa, nie długość rozmowy.
Rozmowę o nazwach uczuć odłóż na spokojniejszą chwilę, gdy dziecko nie chce lub nie może odpowiadać. W pomocy dziecku w silnych emocjach liczą się także obecność dorosłego, spokojna reakcja i jasne granice zachowania. Samo wskazanie pola na kole nie rozwiązuje trudnej sytuacji.


































































